Rannsóknarhjálp fyrir höfunda
Hvernig liggja klæðin? Hvað sést yfir fjörðinn? Hvaða bók er í höndunum?
Þú þarft ekki að byrja á auðu borði. Hér eru leiðir að myndum, gripum og textum sem hjálpa þér að taka fyrstu ákvarðanirnar.
Byrja á minni frásögnNokkrar spurningar. Stutt leið að heimild.
Djúpivogur
Sjórinn og síðasti spölurinn að landi
Skipasmáatriði úr Vasa eru samanburður. Ekki afrita heila sænska herskipið sem staðfest skip ránsins.
Búlandsnes
Venjulegur morgunn áður en tíðindin berast
Kortið merkir nesið. Nákvæm skipan gamla bæjarins og glugga hans þarf sérstaka heimild.
Hálsaskógur · Búlandsnes
Skjólið, líkaminn og tvær sagnir
Lestu bæði Álfheiðarafbrigðin og veldu meðvitað. Stærð og innra form skútans eru ekki mæld í sögukortinu.
Háls og Berufjörður
Tíðindi berast milli bæja
Kjarnatextinn nefnir Jón Ásgrímsson. Teiknaðu ekki óstaðfesta nákvæma leið sem sögulega mælingu.
Berunes
Hvað má sjá yfir fjörðinn?
Nútímalandslag nýtist við sjónlínur. Það staðfestir ekki gróður eða byggingar frá 1627.
Hamarsfjörður
Bærinn, biðin og óvissan
Hamar er í staðbundnu heimildasafni. Bið, lýsing og herbergjaskipan eru myndrænar ákvarðanir nema sérheimild finnist.
Breiðdalur
Viðfangsefni í heimildayfirferð
Þetta viðfangsefni bíður yfirferðar ritstjórnar og er ekki opið til umsóknar enn.
Núpur · Berufjarðarströnd
Bundinn piltur við Núp
Pilturinn við Núp er annar þráður en Hermann í Eyjum og Bessi við Fagradalsskarð. Heiti eldri vinnulýsingar breytir ekki þeim greinarmun.
Berufjörður og strandlengjan
Það sem fólkið skilur eftir
Persónuleg reynsla, heildaryfirlit og síðari þjóðsaga hafa ólíkt sjónarhorn. Veldu hver segir frá.
Hamarsdalur · Hamarsá
Gjótin og áin
Þorsteinsgjótin hér er í Hamarsdal. Örnefnalína segir ekki til um nákvæmt þversnið eða vatnsrennsli daginn sem sagan gerist.
Berunes · Búlandsnes
Rekan, stekkurinn og handtökin
Sögnin byrjar við stekk á Berunesi þótt Guttormur hafi búið á Búlandsnesi. Gerð stekks og reku þarf aldursgreinda viðmiðun.
Berunes
Manneskja, heimili og vald
Viðmið um efni og saum hjálpa. Búningur sænskrar eða enskrar konu er ekki sjálfkrafa búningur húsfreyju á Berunesi.
Berunes
Hvað er verðmæti í þessari sögu?
Veldu tiltekinn silfurgrip aðeins með viðeigandi heimild eða skráðu valið sem listræna túlkun.
Berunes · hlíðarnar
Bókin, gilinu fylgt og bænin
Guðbrandsbiblía er dæmi um prent frá tímabilinu, ekki sjálfkrafa postillan sem sagan nefnir. Passíusálmar komu fyrst á prent 1666.
Eyjar · Breiðdalur
Barn í Eyjum í Breiðdal
Sögnin byrjar í Eyjum, bæ í Breiðdal. Hermann bjó síðar á Berunesi; hann er ekki Bessi.
Krossdalur · Fagradalsskarð
Bessi, böndin og skarðið
Fagradalsskarð er skráð örnefni; leið og nákvæm staða fólksins eru ekki mæld í heimildakortinu.
Krossgerði · Berufjarðarströnd
Skjólið ofan Krossgerðis
Hellisörnefnið er staðsett. Hnit á aðgengilegu opi, innra form hellis og gröf Lúsíu eru ekki staðfest með því.
Skráðu það sem hjálpar þér við næsta ramma. Punktarnir vistast aðeins í þessum vafra; þú getur sótt þá sem textaskrá.
Smelltu á mynd til að skoða hana stærri.
Skoðaðu skurð, ermar og hvernig flíkin lokast. Raunveruleg flík hjálpar að skilja form áður en þú teiknar hreyfingu.
Sænskur samanburðargripur. Núverandi litur og montun eru ekki nákvæm upprunamynd; þetta staðfestir ekki íslenskan búning.
Ljósmynd: Vasamuseet · ullarjakki 07883e, safnfærsla 011024617523. Mynd óbreytt. · CC BY 4.0 · Upprunaskráning
Berðu saman húfur, ermar, pokun í klæðum og vinnustöður. Myndin getur gefið hugmynd um hvernig flík hreyfist með líkamanum.
Abraham de Bruyn sýnir sjómenn frá Hollandi, Waterland, Belgíu og Bretóníu. Þeir eru ekki merktir Íslendingar; myndin er ekki ljósmynd af daglegu lífi.
Abraham de Bruyn · Rijksmuseum, RP-P-OB-26.931. Mynd óbreytt. · Public Domain · Upprunaskráning
Skoðaðu örnefni, strandform og myndmál hafsins. Kortið getur orðið viðmiðun fyrir kort inni í sögunni eða sjónarhorn ferðalangs.
Útgáfa frá 1612 af eldri kortgerð; ártalið 1585 í myndinni er ekki útgáfuár þessa eintaks. Kortið dugar ekki til að staðsetja hús, hellisop eða flóttaleið í Berufirði.
Guðbrandur Þorláksson / Abraham Ortelius · Islandia, 1612. Library of Congress, Geography and Map Division. Mynd óbreytt. · Frjáls notkun samkvæmt safni · Upprunaskráning
Sýnidæmi úr verkefninu
Í sögunni er maður að vinna þegar hættan kemur. Byrjaðu á rekunni í höndunum, vinnuhreyfingunni og brún stekksins. Þá hefurðu þegar efni í skýran ramma án þess að vita hvernig hver einasta fjöl í bænum leit út.
Tillaga að myndrænni vinnu, ekki staðfest endurgerð.
Frá efni og handtökum að hugmyndaheimi.
Lestu fjallalínur, ár, gjótur og sjónlínur áður en þú ákveður hvað persónan getur séð. Nútímamynd hjálpar við form landsins; gróður, vegir, girðingar og hús þurfa sérstakt mat.
Menningarminjar í Djúpavogshreppi · Nafnið.is · örnefnaskrár · Islandia · kort í atlas Orteliusar
Byrjaðu á athöfninni: hvað er persónan að bera, matreiða, lesa eða gera við? Láttu notkunina ráða rýminu. Við vitum sjaldnast nákvæma herbergjaskipan bæjarins árið 1627.
Menningarminjar í Djúpavogshreppi · Keldur á Rangárvöllum · Langabúð á Djúpavogi · Þjóð verður til · gripir með aldri og efni
Veldu fyrst hver manneskjan er, hvað hún er að gera og hvaða efni þú hefur heimild fyrir. Skoðaðu fald, festingu, skó og slit. Smáatriði í þekktum safngrip getur hjálpað meira en ómerkt „historical costume“ mynd.
Life on Board · fólk og munir úr Vasa · Þjóð verður til · gripir með aldri og efni
Skildu milli skips úti á firði og þess sem kemur fólki síðasta spölinn að landi. Láttu sjávarstöðu, lendingu og athöfn skipta máli í myndinni. Veldu skipagerð í samráði við heimildir sögunnar.
Frásögnin af Austfjörðum · Life on Board · fólk og munir úr Vasa · Islandia · kort í atlas Orteliusar · Upphaf einokunarverslunar 1602
Bæn, sálmur og þjóðsaga geta haft ólík hlutverk í frásögn. Lútherskur trúarheimur skiptir máli; töfrar í síðari sögn eru annað heimildalag en skráning atburða árið 1628.
Guðbrandsbiblía · Ljóðmæli séra Einars Sigurðssonar í Eydölum (1539–1626) · Guðspjöllin letruð á skinn · Útgáfusaga Passíusálmanna
Skoðaðu aldur, fjölskyldutengsl, vinnu, stöðu og það sem hver persóna veit á þeirri stundu. Heitið „Tyrkir“ í heimildunum er ekki nákvæm þjóðernis- eða búningalýsing.
Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu? · Reisubók séra Ólafs Egilssonar og aðrir textar um Tyrkjaránið 1627 · Upphaf einokunarverslunar 1602 · Ritmálssafn Orðabókar Háskólans
Hver heimild hefur sitt hlutverk.
Stafræn bók, safngripur, síðara hús og þjóðsaga svara ólíkum spurningum. Við segjum við hverja heimild hvað hún getur hjálpað þér að sjá og hvar þekkingin endar.
20 heimildir
Aðsend lesútgáfa úr Dvergasteini eftir Öldu Snæbjörnsdóttur
Frásögn skráð 1628 · bókarútgáfa 2018
Byrjaðu á því hvað textinn nefnir: bæjum, fólki, lendingu og sjónlínum. Merktu mun á orðum heimildarinnar og eigin myndrænni útfærslu.
Lesútgáfa vinnuafrits; frumtexti og síðari frásagnir þurfa áfram samanburð.
Jón Þorkelsson ritstýrði · Sögufélag
Útgáfa 1906–1909 · safn eldri texta
Finndu kaflann „Um höndlun ræningjanna fyrir austan“. Berðu síðan saman við bréf og Reisubókina þegar þú þarft fleiri sjónarhorn.
Útgáfuárið er ekki ritunartími textanna. Höfundar, afrit og ritunaraðstæður eru ólík.
Már Jónsson og Kári Bjarnason ritstýrðu · Sæmundur
2020 · útgáfa eldri texta
Handhægari inngangur að ferðalagi, ótta, fjölskylduböndum og trúarlegu orðfæri þeirra sem lentu í ráninu.
Reynsla Ólafs úr Vestmannaeyjum og Algeirsborg flyst ekki sjálfkrafa yfir á einstaka Austfjarðasenu.
Þorsteinn Helgason · Brill
2018
Fyrir samhengi korsara, siglinga, lausnargjalda og minninga um ránið. Gagnleg þegar sagnir og atburðalýsingar passa ekki alveg saman.
Fræðileg túlkun, ekki myndabanki með staðfestri útfærslu á hverri senu.
Þorsteinn Helgason · Vísindavefur Háskóla Íslands
2006 · uppfært 2019
Stutt leið að því hverjir skrifuðu, hvenær og út frá hvaða reynslu. Gott fyrsta stopp áður en þú lest langa bók.
Samantekt. Fylgdu heimildunum áfram þegar smáatriði ráða teikningunni.
Þorsteinn Helgason · Vísindavefur Háskóla Íslands
2006 · uppfært 2019
Algeirsborg og Salé voru ólíkir staðir; í áhöfnum voru menn af ólíkum uppruna. Veldu persónu, stöðu og samhengi áður en þú velur klæði.
Ekki ganga út frá að sami leiðtogi eða sami hópur hafi verið í Grindavík og á Austfjörðum.
Sædís Gunnarsdóttir · Fornleifastofnun Íslands · FS239-03191
Svæðisskráning 2004 · heimildir frá ólíkum tímum
Farðu beint á viðkomandi jörð: Berunes bls. 52, Kross 63, Krossgerði 66, Núpur 69, Búlandsnes 79, Háls 92, Hamar 98 og Hamarsel 102.
Svæðisskráning úr heimildum er ekki uppgröftur á bæ frá 1627. Túnakort svæðisins eru frá 1919; jarðabók Árna og Páls fyrir svæðið er glötuð.
Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum
Síðari skráningar · aldur hvers skjals skiptir máli
Leitaðu að bæjarnafninu, til dæmis Búlandsnesi eða Berunesi. Lestu lýsinguna kringum örnefnið til að skilja gil, læki og leiðir.
Örnefni getur varðveitt sögu án þess að staðfesta atburð, húsagerð eða nákvæma legu árið 1627.
Guðbrandur Þorláksson / Abraham Ortelius · Library of Congress
1612 · útgáfa korts frá 16. öld
Skoðaðu framsetningu lands, örnefna og hafsins í kortagerð tímans. Berðu við sögukort verkefnisins til að sjá mun á heimssýn og nútímamælingu.
Sögulegt kort er ekki nákvæmur uppdráttur fyrir flóttaleið, strandlínu eða einstakt bæjarstæði.
Húsasafn Þjóðminjasafns Íslands
Varðveittur kjarni 19. aldar · m.a. eldra timbur merkt 1641
Skoðaðu hvernig torf, grjót og timbur mætast, hlutföll ganga og hvernig ljós kemur inn í hús. Notaðu til að skilja efni og rými.
Bærinn stendur á Suðurlandi og núverandi hús eru að stofni miklu yngri en 1627. Hann er ekki tilbúið snið af Berunesi eða Búlandsnesi.
Minjastofnun Íslands
Síðara hús · byggingarár skráð 1790, 1849 og 1852
Gott dæmi um að núverandi gömul hús geti staðið í miklu eldri verslunarlandslagi.
Núverandi Langabúð er ekki húsið sem fólk sá 1627. Aldur staðar, viða og núverandi húss er ekki sami hluturinn.
Vasamuseet, Svíþjóð
Gripir úr sænsku herskipi sem sökk 1628
Skoðaðu flíkur, skó, kistur, áhöld og vinnurými sjómanna. Leitaðu sérstaklega að efni, saumum, festingum og viðgerðum. Ullarjakkinn í sýnidæmunum er safnskráður sérstaklega.
Sænskt herskip og fólk þess er samanburður frá nálægum tíma, ekki fyrirmynd að öllum íslenskum heimilum eða nákvæmt korsaraskip.
Þjóðminjasafn Íslands
Veldu 15.–16. og 17.–18. öld; skoðaðu aldur hvers grips
Finndu gripinn sem senan þarf og skráðu safnnúmer, aldur, stærð og efni. Hér má meðal annars skoða Guðbrandsbiblíu frá 1584.
Safnaldur er stundum víður. Lúxusgripur eða gripur frá síðari hluta 17. aldar segir ekki hvað hvert heimili átti 1627.
Guðbrandur Þorláksson lét prenta á Hólum · Hið íslenska biblíufélag
1584
Skoðaðu trúarlegt orðfæri og fylgdu tenglinum á ljósprent til að rannsaka letur og bókarsíður.
Biblía var verðmætur gripur. Texti og prentmynd segja ekki að sérhvert heimili hafi átt eintak.
Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum
Nútímapistill 2025 · fjallar um 17. aldar handrit
Handskrifað og prentað efni lifði hlið við hlið. Skoðaðu aldur bókar, band og eigandamerki þegar bók verður hluti af senu.
Viðhafnarhandritið í greininni er ekki dæmigerð bók fátæks heimilis.
Útgáfa Árnastofnunar · Rit 68
2007 · kveðskapur frá 16. og upphafi 17. aldar
Staðbundin leið inn í trúarlegan hugmyndaheim: Einar var í Eydölum og stór hluti fyrri hluta Vísnabókar 1612 er eftir hann.
Sálmar eru trúarlegur og bókmenntalegur texti; þeir skrá ekki hugrenningar allra íbúa.
Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum
Fyrsta prentun 1666
Gagnleg tímavörðun þegar valinn er sálmur, bók eða tilvitnun í senu.
Passíusálmarnir tilheyra síðari tíma en ráninu 1627. Ekki setja þessa bók í hönd persónu í ráninu.
Már Jónsson · Vísindavefur Háskóla Íslands
Fræðigrein 2016 · um samninga 1602
Skoðaðu tengsl innflutnings, kaupmanna og konungsvalds. Áhöld, efni og erlendir gestir þurfa ekki að vera framandi í verslunarhöfn.
Samningar og reglur segja ekki ein og sér nákvæmlega hvaða varningur var á Djúpavogi þennan dag.
Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum
Notkunardæmi frá 1540 og síðar
Flettu upp orðum eins og reka, stekkur, hempa og postilla. Athugaðu aldur dæmisins og hvað orðið merkir í samhengi.
Elsta dæmi í safninu er ekki endilega fyrsta notkun orðs. Stafsetning og framburður fylgja ekki sjálfkrafa með.
Ólafur Egilsson · ensk þýðing Karls Smára Hreinssonar og Adams Nichols · The Catholic University of America Press
2016 · þýðing eldri texta
Útgefin ensk þýðing Reisubókarinnar með samtímabréfum og skýringum. Gagnleg við rannsókn á ferðalagi, fangavist og samhengi ránsins.
Reynsla Ólafs úr Vestmannaeyjum og Algeirsborg er ekki sjálfkrafa lýsing á einstökum atburðum á Austfjörðum.
Þegar þú velur mynd til viðmiðunar
Geymdu slóð, safnnúmer, aldur og það smáatriði sem þú notaðir. „Skór úr Vasa, 1628“ segir meira en „gamlir skór“. Merktu eigin útfærslu þegar heimildin nær ekki alla leið.
Mynd til skoðunar er ekki sjálfkrafa mynd til endurbirtingar. Leyfi sýnidæmanna hér fylgir hverri mynd; á öðrum vefjum þarf að lesa skilmála viðkomandi myndar.
Vantar atriði sem skiptir söguna máli? Sendu ritstjórn rannsóknarspurningu með heiti frásagnar og því sem þú ert að reyna að sýna.
Ritstýrt vinnusafn · heimildir yfirfarnar 15. október 2026. Þetta er rannsóknaraðstoð, ekki fræðileg staðfesting á endurgerð hverrar senu.